Þjóðaratkvæðagreiðsla 29. ágúst 2026

Hinn 29. ágúst gengur þjóðin að kjörborðinu og greiðir atkvæði um hvort veita eigi ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur umboð til að taka upp að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið. Kjósendur geta merkt við Já, sem þýðir að þeir eru samþykkir að veita slíkt umboð, eða Nei, sem þýðir að þeir vilja ekki veita umboðið. Mig langar í þessum pistli, sem mun lengjast eftir því tilefni er til fram að kjördegi og jafnvel fram yfir hann, að skoða ýmsar fullyrðingar sem settar hafa verið fram og verða settar fram á næstu vikum. Mun ég reyna að greina hvað er rétt, hvað er óljóst/óvíst og hvað er rangt í fullyrðingunum. Hvert atriði verður skoðað og reynt að skýra út hvers vegna það er líklega rétt, hvað veldur óvissu og rangar fullyrðingar leiðréttar.

Telji einhver, að skýringar mínar séu rangar, þá er bara að koma leiðréttingum á framfæri.

Tilgangurinn með færslunni er að hjálpa fólki við að byggja ákvörðun sína 29. ágúst á réttum upplýsingum. Að rök fyrir hvoru vali séu rétt. Mér er nákvæmlega sama hvort kjósandi mun merkja við Já eða Nei í kjörklefanum, þó það sé mín skoðun, að þjóðin eigi heima í Evrópusambandinu.

Efnisyfirlit:

1. Fullveldi og hvað þýðir Já!

2. Að festast í ESB

3. Viðskipti við ESB

4. Atvinnuleysi

5. Vextir og verðbólga

6. Samningsmarkmið Íslands

Samningsmarkmið Íslands

Fullyrðing: Við vitum ekki hvers íslensk stjórnvöld ætla að krefjast

Rangt!

Varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins segir:

„Við vitum sem sagt býsna vel hvað aðild að Evrópusambandinu felur í sér. Það sem við vitum ekki er hvaða sérlausnum Ísland gæti náð fram í aðildarviðræðum og þar með hvernig endanlegur samningur myndi líta út. Þar finnst mér vanta mikilvægar upplýsingar áður en við kjósum: Hvað ætlar Ísland sjálft að leggja á samningaborðið? Hvaða kröfur verða ófrávíkjanlegar af Íslands hálfu? Hvar liggja rauðu línurnar í sjávarútvegi, landbúnaði, orkumálum og öðrum grundvallarhagsmunum? Hvað erum við tilbúin að semja um? Áður en við samþykkjum að stjórnvöld hefji að nýju aðildarviðræður eigum við að vita hvers þau ætla að krefjast og hvað þau telja ófrávíkjanlegt. Það sem er óopnað í þessari pakkalíkingu er því ekki Evrópusambandið. Það er samningsafstaða Íslands.“

Þetta er nauðsynlegt að leiðrétt, því samningsafstaða Íslands hefur verið skýr í mikilvægustu málaflokkum frá árinu 2009. Henni var ekki breytt núna. Það “eina” sem þarf að gera, er að lesa skjalið 38. mál fá 137. löggjafarþingi. Það inniheldur þessar upplýsingar. Þáverandi utanríkismálanefnd vann þetta skjal í sameiningu, þ.e. þvert á flokka, og breytingartillögur minni hluta voru fáar.

Fyrst er efnisyfirlit skjalsins:

I. Meðferð málsins í nefndinni (verður ekki fjallað frekar um þennan hluta)

II. Samstarf Íslands við önnur Evrópuríki (verður ekki fjallað frekar um þennan hluta)

III. Stækkun ESB og möguleg aðild Íslands að sambandinu (verður ekki fjallað frekar um þennan hluta)

IV. Yfirgripsmikil vinna undanfarinna ára (verður ekki fjallað frekar um þennan hluta)

V. Ferli umsóknar um aðild að ESB (verður ekki fjallað frekar um þennan hluta)

i. Formlegt upphaf.

ii. Kaupmannahafnarviðmiðin

iii. Uppbygging viðræðna.

iv. Greining á löggjöf.

v. Formlegar samningaviðræður.

vi. Texti aðildarsáttmála undirbúinn.

vii. Aðildarsamningur, fullgildingarferli og þátttaka í starfi ESB.

VI. Skipulag viðræðna, hlutverk aðila og upplýsingagjöf.

i. Skipulag viðræðna og hlutverk framkvæmdarvaldsins.

Í þessum undirkafla segir m.a.: “..fyrirhugað er að haga skipulagi aðildarviðræðna […] þannig að endanlegar ákvarðanir í málefnum tengdum aðildarviðræðum verði í höndum ríkisstjórnarinnar. Í því felst m.a. að allar ákvarðanir um samningsafstöðu Íslands á einstökum sviðum verða samþykktar í ríkisstjórn að loknu samráðsferli sem nánari grein er gerð fyrir í þessu áliti…Meiri hlutinn ítrekar nauðsyn þess að til ráðgjafar í ferlinu verði samráðshópur sem skipaður verði fulltrúum allra stjórnmálaflokka á Alþingi, t.d. fulltrúum úr utanríkismálanefnd, auk breiðs hóps hagsmunaaðila.”

ii. Hlutverk Alþingis.

iii. Aðkoma hagsmunaaðila.

iv. Upplýsingamiðlun.

v. Undirbúningur fyrir mögulegar viðræður um aðild Íslands að ESB.

vi. Skilyrt umboð.

VII.     Greinargerð um meginhagsmuni Íslands í aðildarviðræðum við ESB.

Þetta er umfangsmesti kaflinn og verður fjallað betur um innihald hans neðar í skjalinu og verður því ekki fjallað frekar um hann hér.

VIII.     Þjóðhagsleg áhrif aðildar að ESB. (verður ekki fjallað frekar um þennan hluta)

IX. Stjórnskipuleg álitamál við aðild að ESB. (verður ekki fjallað frekar um þennan hluta)

i. Staðfestingarferlið. (Við þetta ferli hefur verið bætt seinni þjóðaratkvæðagreiðslu)

ii.     Stjórnarskráin.

iii. Fullveldið og aðild að ESB.

iv.     Úrsagnarréttur.

X.     Menning, þjóðtunga og aðild að ESB. (verður ekki fjallað frekar um þennan hluta)

Kafli VII

Í þessum kafla eru sett samningsmarkmið Íslands. Hér fyrir neðan er mín samantekt á þessum markmiðum og ætla ég ekki að útloki einhverja mistúlkun eða ég hafi litið framhjá atriðum sem öðrum finnst að ættu að vera þarna. Einnig er bætt við, eins og ég tel eiga við, athugasemdum eða ályktunum meiri hluta utanríkismálanefndar. Þó meiri hlutinn sé skrifaður fyrir álitinu, þá stóð öll nefndin almennt að því sem í því stendur.

i. Orku- og auðlindamál.

Hér kemur fyrst fram mjög mikilvægt atriði: “..fyrirkomulag eignarhalds náttúruauðlinda er ekki viðfangsefni ESB heldur alfarið á hendi aðildarríkjanna þar sem innri markaðslöggjöfin tekur ekki á eignarhaldi.”

• Meiri hlutinn leggur áherslu á að eignarhald og nýting vatns- og orkuauðlinda takmarkast ekki af reglum ESB umfram það sem þegar er á grundvelli meginreglna á sviði umhverfisréttar.

• Meiri hlutinn leggur áherslu á að náttúruvernd og sjálfbær nýting náttúruauðlinda landsins eigi áfram að vera meðal grundvallarhagsmuna Íslendinga.

• Tryggt verði að Íslendingar geti nýtt endurnýjanlegar vatnsafls- og jarðhitaauðlindir sínar til orkuframleiðslu og fjölbreytts iðnaðar.

• Minnir meiri hlutinn á að við gerð aðildarsamnings Norðmanna á sínum tíma var sett inn bókun um að þeir héldu yfirráðum yfir öllum sínum auðlindum.

• Meiri hlutinn bendir einnig á að Ísland hefur á grunni EES-samningsins tekið upp regluverk ESB á þeim sviðum sem snerta vatns- og orkuauðlindir…Reglurnar lúta ekki að eignarhaldi auðlinda eða hvernig þær eru nýttar, innan ramma umhverfisreglna, eða hvernig andvirði þeirra er ráðstafað. Þannig kemur ekki annað fram en að forræði þjóðarinnar yfir auðlindum í efnahagslögsögu landsins, í jörðu og á hafsbotni, verði að fullu tryggt og er það í samræmi við skilning meiri hlutans.

• Meiri hlutinn leggur áherslu á að Ísland geri fyllilega skýrt við samningaviðræður að ekki komi til greina að sáttmálar ESB mæli fyrir um eignarhald á þeim auðlindum er hér um ræðir eða nýtingu þeirra umfram það sem umhverfisreglur á hverjum tíma mæla fyrir um.

• Allar bollaleggingar um sameiginlega nýtingu eða annað slíkt væru óásættanlegar fyrir Ísland.

ii. Sjávarútvegsmál.

• forræði yfir sjávarauðlindinni með sjálfbæra nýtingu að leiðarljósi

• forræði í stjórn veiða og skiptingu aflaheimilda innan íslenskrar efnahagslögsögu sem byggð er á ráðgjöf íslenskra vísindamanna

• haldið verði í möguleika á því að takmarka fjárfestingar erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegi

• skýr aðkoma Íslendinga að mótun sjávarútvegsstefnu ESB í framtíðinni

• undirstrika þjóðhagslegt mikilvægi atvinnugreinarinnar og tryggja að breytingar sem verða á fiskveiðistjórn hér á landi verði að undirlagi íslenskra stjórnvalda

• forræði þjóðarinnar verði tryggt yfir sjávarauðlindinni og þannig búið um hnútana að framlag sjávarútvegsins til efnahagslífsins haldist óbreytt

• skoða að skilgreina sérstakt íslenskt fiskveiðistjórnarsvæði

• ekki veita erlendum fiskveiðiskipum réttindi til veiða innan íslenskrar efnahagslögsögu úr staðbundnum íslenskum stofnum

• mikilvægt að leggja áherslu á meginreglur hafréttarsáttmála Sameinuðu þjóðanna, m.a. fullveldisréttinn um 200 mílna fiskveiðilögsögu,

• réttur Íslendinga til að stýra sókn í veiðistofna er byggist á sjálfbærri þróun, ráðgjöf sérfræðinga og veiðireynslu (orðað á annan hátt ofar)

• algerlega útilokað að Ísland taki yfir reglur ESB er lúta að brottkasti

• Íslendingar fari með samningsforræði við stjórn veiða úr deilistofnum eins og hægt er

• tryggja þarf að sú hlutdeild (úr deilistofnum) sem þegar hefur verið samið um haldist

• hvað varðar erlenda fjárfestingu í sjávarútvegi telur meiri hlutinn grundvallaratriði að haft verði náið samráð við sjávarútveginn um afstöðu Íslands

• frumskylda samningamanna Íslands sé að tryggja að afrakstur auðlindarinnar falli til á Íslandi

• ekki verði veitt svigrúm fyrir erlendar útgerðir að fjárfesta hér á landi þannig að nýting auðlindarinnar og afrakstur hennar færist í raun úr landi

• mögulega mætti setja ákvæði í lög um efnahagsleg tengsl milli útgerðar og vinnslu við heimahöfn skips, auk ákvæða sem binda heimildir til að fjárfesta í sjávarútvegi við búsetu.

iii. Landbúnaðar- og byggðamál.

• Meiri hlutinn leggur áherslu á að skýr stuðningur við mjólkurframleiðslu og annan hefðbundinn búskap verði eitt af samningsmarkmiðum Íslands.

• mikilvægt að leita allra leiða til að búa svo um hnúta að stuðningi við landbúnað verði sem minnst raskað þótt ljóst sé að ákveðin breyting í uppbyggingu styrkjakerfisins muni eiga sér stað með aðild að sambandinu

• Meiri hlutinn telur eðlilegt að horft verði til þess hvort skynsamlegt geti verið að fara fram á takmarkanir á rétti þeirra sem ekki hafa lögheimili og fasta búsetu á landinu til þess að eignast fasteignir hér á landi með tilliti til þess að viðhalda búsetu í sveitum.

• Meiri hlutinn telur rétt að landbúnaðinum verði skapað svigrúm til aðlögunar að ESB sérstaklega með tilliti til ólíks styrkjakerfis og hnattrænnar stöðu.

• ..meiri hlutinn leggur áherslu á matvælaöryggi

• ..hér á landi eru búfjárstofnar afar viðkvæmir fyrir mögulegum utanaðkomandi sýkingum og mikilvægt er að íslensk stjórnvöld geti gripið til nauðsynlegra ráðstafana til verndar íslenskum búfjárstofnum

• Meiri hlutinn telur rétt að kröfu um að undanþágu vegna viðskipta með lifandi verði framhaldið fyrir Ísland

• Tryggja þarf stöðu landbúnaðarins eftir sem áður.

• Aðkoma hagsmunaaðila að styrkjakerfi ESB er afar mikilvæg í byggðamálum líkt og í landbúnaðarmálum að mati meiri hlutans.

• Afar brýnt er að gæta hagsmuna landsbyggðarinnar í þessu sambandi og tryggja greiðan aðgang að því fjármagni sem hér um ræðir.

• ..meiri hlutinn áréttar að full ástæða er til að ætla að unnt verði að skilgreina landið allt sem harðbýlt svæði.

iv. Umhverfismál.

Bent er á að þetta tilheyri nánast allt EES-samningnum.

• Umhverfislöggjöf ESB hefur að miklu leyti verið tekin upp á Íslandi í gegnum EES-samninginn en umhverfismál falla óbeint undir hann vegna tengingar og skörunar við önnur réttarsvið hans.

• Ísland hefur með EES-samningnum skuldbundið sig til aðildar að viðskiptakerfi ESB um losunarheimildir fyrir gróðurhúsalofttegundir sem mun frá og með 2012 hafa áhrif á losunarreglur á Íslandi. Ekki verður séð að mikill munur sé á regluverki um losun gróðurhúsalofttegunda á sviði ESB-réttar og EES-samningsins.

• Meiri hlutinn áréttar að Ísland hefur gert ýmsa fyrirvara við Bernarsáttmálann og telur hann ekkert því til fyrirstöðu að halda slíkum fyrirvörum.

• Meiri hlutinn leggur áherslu á að við mótun samningsmarkmiða á sviði veiða á sjávarspendýrum verði sérstaklega metið hvernig halda megi opnum möguleikum að halda veiðum áfram, með vísan til aldalangrar hefðar.

v. Atvinnu- og iðnaðarmál.

Ekki eru beint settar fram kröfur í þessum kafla, enda hefur EES-samningurinn dekkað þetta og gert ráð fyrir að engin breyting verði á.

vi. Almannaþjónusta og félagsleg mál.

• Að mati meiri hlutans er það grundvallaratriði í þessu efni að hvert og eitt ríki geti haldið ákvörðunarvaldi um skipulag sinnar almannaþjónustu að því tilskildu að allir íbúar viðkomandi aðildarríkis fái notið þjónustu og sitji við sama borð.

• Meiri hlutinn telur mikilvægt að Ísland gæti þess að ekki verði lengra gengið í samræmingu reglna á sviði almannaþjónustu og haldi því t.d. fast á lofti að hugsanleg samræming á reglum um þjónustu hafi ekki áhrif á það rekstrarform sem ríki kunna að velja sér á almannaþjónustu af þessu tagi.

• Meiri hlutinn ítrekar að EES-samningurinn gerir það að verkum að regluverk ESB um réttindi launafólks eru að verulegu leyti þegar hluti af íslenskum lögum og reglum.

• Meiri hlutinn telur rétt að hafður verði í huga sá árangur sem náðst hefur á Íslandi til að rétta stöðu kynjanna.

vii. Gjaldmiðilsmál.

• Það er álit meiri hlutans að komi til aðildarviðræðna beri að leggja kapp á að viðræður um gjaldmiðilsmál verði forgangsverkefni í viðræðuferlinu og í því eigi að leita eftir samkomulagi við ESB og ECB um stuðning við krónuna.

viii. EES-mál.

• Undanþágur, aðlaganir og sérlausnir: Nefndin aflaði sér almennra upplýsinga um þær undanþágur, aðlaganir og sérlausnir sem íslensk stjórnvöld hafa sóst eftir og náð fram í tengslum við EES-samninginn.

• Meiri hlutinn telur að þetta séu mikilvægar upplýsingar og líta beri til þessara efnisatriða sem fordæmis um hvernig mætti semja að nýju um þessi mál í aðildarviðræðum við ESB. Þetta eru: dýraheilbrigði, takmarkanir á fjárfestingu útlendinga í íslenskum sjávarútvegi, reglur um flugvernd vegna innanlandsflugs, orkunýting bygginga, sumartími, tilskipanir ESB á svíði umhverfismála (s.s. undanþágur fyrir fráveitur, sorpbrennslu (eru líklega útrunnar)).

ix.     Öryggis- og varnarmál.

• Ísland mun undir engum kringumstæðum koma á innlendum her eða taka þátt í samstarfi herja.

• Af þeim sökum er einnig eðlilegt að Ísland standi utan Evrópsku varnarmálastofnunarinnar (EDA), líkt og Írar hafa kosið að gera, enda þátttaka í henni valkvæð.

• Meiri hlutinn áréttar að í þessu felst að ríki verður hvorki þvingað til friðargæslu né hernaðaraðgerða, né til að fylgja ákveðinni stefnu.

• Nefndin kynnti sér stefnu Íslands, áherslur og markmið í þróunarsamvinnu og telur þau falla að stefnu og markmiðum ESB.

x. Skatta- og tollamál.

• Hvað skattlagningu innan aðildarríkja ESB varðar er hún alfarið í höndum ríkjanna sjálfra, bæði hvað varðar einstaklinga og fyrirtæki.

• Meiri hlutinn leggur áherslu á að Ísland haldi því til haga í samningaviðræðum við ESB að áfram verði heimilt að skoða og stöðva sendingar með ólögleg fíkniefni, t.d. á grundvelli öryggis- og löggæsluhagsmuna.

xi. Fjármál og fjárlög ESB.

Þessi undirkafli er ekki með neinum kröfum af hálfu Íslands.

Þetta er stytting á langum texta. Mörg atriði eru skýrð ítarlega í honum, en önnur lítið sem ekkert. Þar sem kaflar aðildarsamningsins innihald 35 þætti, þá vantar enn mikið upp á. Margir þeirra hafa þegar verið innleiddir af hálfu Íslands í gegn um EES-samninginn eða innihalda sambærilega ákvæði og eru í honum. Aðrir fjalla um leikreglur, stjórnskipulag, þingmenn og æðstu stjórnendur sambandsins.

Vona að fólk geti nýtt sér þetta til að finna kröfur Íslands og að ég tal nú ekki um rauðar línur.

Vextir og verðbólga

Fullyrðing: Vextir munu lækka eftir inngöngu

Líklegt

Ég hef fylgst með þróun vaxta innan ESB í ansi mörg ár. Hjá flestum þjóðum hefur gengið vel að halda vöxtum lágum í samanburði við okkur, þó ekki öllum. Þau, sem eiga það sammerkt að hafa náð að halda vöxtum lágum, eru flest með evru sem landsmynt eða tengingu við hana. Einnig hafa vextir í Svíþjóð haldist lágir.

En vextir eru eitt og vextir eru annað. Almenningur á Íslandi lítur líklega helst til húsnæðislánavaxta, meðan fyrirtæki og sveitarfélög til almennra skuldabréfavaxta. Á þessu tvennu getur verið talsverður munur. Hvað húsnæðislánavexti varðar skiptir líka verðtryggingin máli, en gera má ráð fyrir að hún hverfi af lánum til almennings við inngöngu. Vonandi verður hún horfin fyrr.

Brotthvarf verðtryggingarinnar af húsnæðislánum er stærra mál, en flestir gera sér grein fyrir.

Maður, sem ég hef átt í samskiptum við nokkrum sinnum um svipað efni, hélt því fram, að við ættum að tala í raunvöxtum, vegna þess að bara raunvextir skiptu máli. Ég hef oft andmælt svona málflutningi, því ég veit ekki betur en að fólk greiði alla vextina, sama hve stór hluti þeirra telst raunvextir.

En munu vextirnir lækka? Við getum búist við því og lagst á bæn, en ekkert er öruggt. Til þess að vextir lækki, þá mega vextir innan ESB ekki hækka og við verðum a.m.k. að binda krónuna við evruna. Meðan krónan leikur lausum hala, þá stjórnast vaxtastigið af því hvernig tekst til við hagstjórnina. Sagan segir okkur, að það sé ekki létt verk. Kaldhæðnin er síðan, að til að geta tekið upp evru, þá þarf að hemja verðbólguna og halda krónunni stöðugri. Leiðin að fyrirheitnalandinu er því um torsóttaslóða, þá sömu og við höfum fetað frá 1995 með yfir 300% verðbólgu og meðalvexti Seðlabankans líklega um 6,5%. (Ekki er hægt að reikna vextina nákvæmlega, þar sem hluta tímans miðaði Seðlabankinn við útlánsvexti, en notaði innlánsvexti frá maí 2014.) Hvers vegna ætti eitthvað betur að ganga að ná árangri í efnahagsmálum innan ESB, en sem meðreiðarsveinn í EES.

Mér finnst þó líklegt, að innan ESB opnist nýir möguleikar og erlend fjármálafyrirtæki sæu tækifæri í að opna starfsemi hér. Þess vegna tel ég líklegt, að vextir lækki miðað við núverandi stöðu heimsmála.

Fullyrðing: Verðbólga mun lækka eftir inngöngu

Líklegt, en óljóst

Í fullyrðingunni um vextina, nefndi ég að á gildistíma EES-samningsins hafi verðbólga á Íslandi verið yfir 300% til apríl í ár, en yfir 220% sé miðað við samræmda vísitölu neysluverðs (SVN). Ég leitaði uppi upplýsingar um verðbólgu í þeim löndum ESB sem eru næst Íslandi og hafa verið í ESB frá 1995. Samkvæmt þeim tölum, sem ég fann, var næst hæst verðbólga í Bretlandi 112,3% (miðað við tölur eigin hagstofu, VNV) og 109,6% (miðað við SVN). Tölur fyrir Noreg reyndust 109,7% og 106,8%. Holland og Belgía fóru líka yfir 100% bæði fyrir VNV og SVN. Svíar voru með lægstu verðbólguna eða 63,0% (VNV) og 75,3% (SVN) og Finnar þar rétt fyrir ofan.

Ég skoðaði ekki hver verðbólgan í Svíþjóð og Finnlandi var árin fyrir inngöngu í ESB, en þessum tveimur löndum hefur innan ESB gengið vel að ráða við verðbólguna, annað allan tímann með eigin mynt og hitt fyrst með eigin mynt og síðan evru. Baráttan við verðbólgu ætti því ekki að snúast um myntina heldur trúverðugleika hagstjórnarinnar.

Getum við, samkvæmt þessu, búist við að verðbólga lækki eftir inngöngu í ESB? Svarið við þessu er Já, með fyrirvara um að ekki er endilega vilji til þess. Þá vísa ég til þess, að við höfum haft svo mörg tækifæri undanfarin ár til að víkja af leið óþarfa verðbólgu, en ekki gripið tækifærið. Ríkisstjórnir í bunum hafa ekki skilið hlutverk sitt í að hemja verðbólgu, Seðlabankinn er eini seðlabanki í nágrannalöndum okkar sem vill lemja verðbólguna niður með háum vöxtum, þó verðbólgan sé innflutt og vextirnir hafi ekki áhrif á verðbólgu valdinn, frekar en að stinga sér í gegn um ölduna, eins og aðrir seðlabankar hafa gert.

Hvernig mun ganga að koma verðbólgunni niður snýst, að mínu mati, að mestu um trúverðugleika hagstjórnarinnar og hann hefur skort á Íslandi. Þegar þeir, sem bera ábyrgð á hagstjórninni, tala ítrekað um að koma í veg fyrir harða lendingu, þá bendir ýmislegt til að þeir trúi ekki á getu sína. Hagkerfið á ekki að lenda, hvorki harkalega né mjúklega. Því á stöðugt að fljúga í hæfilegri og jafnri hæð. Meðan öðrum þjóðum virðist takast það þokkalega, þá er okkur Íslendingum það fyrirmunað. Þess vegna er ég bara hóflega bjartsýnn á að verðbólga haldist lág til lengri tíma, þ.e. við og undir verðbólgumarkmiðum, komi til þess að Ísland gangi í ESB. Ég tel hins vegar ólíklegt, að verðbólga lækki varanlega niður í verðbólgumarkmið, ef við verðum áfram utan ESB.

Atvinnuleysi

Fullyrðing: Atvinnuleysi mun aukast við inngöngu í ESB

Óljóst - ólíklegt

Þessi fullyrðing sést reglulega og yfirleitt er hún tengd við atvinnuleysi í löndum ESB. Vandinn við þessa fullyrðingu er, að ekkert land, sem sótt hefur um aðild, hefur verið jafn lengi og Ísland hluti af fjórfrelsinu (sem felur í sér frjálst flæði vinnuafls) við upphaf aðildarviðræðna, hvort heldur miðað er við 2009 eða núna 2026, ef það yrði niðurstaðan. Ísland er því í yfir 30 ár búið að laga sig að hinum sameiginlega vinnumarkaði.

Reynslan hefur sýnt okkur, að vinnuafl er frekar sveigjanlegt á þessum sameiginlega vinnumarkaði og leitar þangað sem vinnu er að fá, en annars heim til sín. Þetta á jafnt við um íslenska ríkisborgara sem ríkisborgara ESB-landa. Hvers vegna ætti þetta að breytast við inngöngu í ESB? Af hverju ætti fólk, sem verið frjálst um för innan EES og getað leitað eftir vinnu í hverju af löndunum 30 (kannski ætti að halda Licthenstein utan við þetta, þar sem landið er með undanþágu frá frjálsri för til landsins) allt í einu að fara að streyma til Íslands eftir mögulega inngöngu, bara vegna þess að Ísland yrði hluti af EES sem ESB-ríki en ekki EFTA-ríki? Ég hef enn ekki séð sannfærandi rök fyrir þessu.

Vissulega getur allt gerst, en það gæti virkað í báðar áttir.

Ég met þessa fullyrðingu með óljósa og ólíklega niðurstöðu. Fyrir utan, að þetta er að mínu mati jafn líklegt hjá EFTA-ríkinu Íslandi og ESB-ríkinu Íslandi.

Fullyrðing: Atvinnuleysi ungs fólks mun aukast við inngöngu

Óljóst!

Aftur er þörf á að vísa til þess, að Ísland er búið að vera hluti af sameiginlegum vinnumarkaði EES í yfir 30 ár og því líklegt að þegar hafi náðst jafnvægi í flæði vinnuafls á milli landa svæðisins. En síðan að aðalefninu.

Ég komst að því við skoðun, að atvinnuleysi ungs fólks er frekar mikið innan EES, þó ég viðurkenni að ég horfi ekki til Lichtenstein. Ástæðan er frekar einföld, a.m.k. mun einfaldari en mér hafði dottið í hug, þegar ég skoðaði þetta fyrst fyrir nokkuð mörgum árum. Þegar ég var í framhaldsskóla og síðar háskóla, var ekki algengt að nemendur væru að vinna með námi. Núna þykir þetta sjálfsagður hlutur. Nemendur, sem skrá sig í atvinnuleit með námi, eru flokkaðir sem atvinnulausir. Skiptir þá ekki máli hvort skoðað er ungt fólk á Spáni, Finnlandi eða Íslandi. Allir sem vilja vinna með námi og hafa ekki fengið vinnu, eru skráðir atvinnulausir í þessum löndum.

Á Íslandi er ýmist sagt að 19% eða 10,1% fólks á aldrinum 16-24 ára sé atvinnulaust. Fyrri talan tekur með námsmenn sem vilja vinna með námi, en sú síðari ekki. Sambærilegar tölur fyrir Finnland eru 23% og 10,9%. Ég veit ekki hvort það teljist alvarlegt atvinnuleysi, að fólk í fullu námi fái ekki hlutastarfið sem það sækist eftir með námi. Alvarlegra finnst mér, að fólk sem ekki er í námi, sé án atvinnu. Einn hópur er þarna á milli, þ.e. þeir sem eru í námi með vinnu, þá líklega í lotubundu fjarnámi en vill vinna fullan vinnudag. Ein útgáfa af síðasta hópnum eru þeir sem ætluðu að vera í námi með vinnu, en enduðu án vinnu.

Enginn getur fullyrt með vissu, að atvinnuleysi meðal ungs fólks muni aukast við inngöngu í ESB vegna inngöngunnar. Þetta eru í besta falli ágiskun sem sett er fram til að hræða. Á sama hátt getur enginn sagt með vissu, að atvinnuleysi meðal ungs fólks muni ekki aukast, þó ekki verði af inngöngu. Það er svona eins og að halda því fram núna, að næsta sumar verði veðrið frábært (nú eða ömurlegt). Við getum verið með ágiskanir, en stjórnum ekki útkomunni. Hvort sem við göngum í ESB eða ekki, þá þarf að fjölga störfum á Íslandi sem henta vissum hópum. Ekki bara ungu fólki, heldur líka þeim sem eru ekki með fulla starfsorku. Þessu til viðbótar er ómögulegt að meta áhrif annarra þátt, s.s. gervigreindar, á atvinnutækifæri ungs fólks næstu mánuðina, hvað þá næstu árin. A.m.k. er fullyrðingin um að atvinnuleysi ungs fólks muni aukast við inngöngu ákaflega opin og til að mæla hvort hún sé rétt þarf að skilgreina hvaða aukning atvinnuleysi telst tilkomin vegna inngöngunnar og hvaða aukning vegna annarra þátt.

Viðskipti við ESB

Fullyrðing: Viðskipti við ESB ofmetin

Rangt og rétt!

Eru viðskipti við ESB ofmetin? Bara af þeim sem ekki skilja virkni umskipunarhafna! Þau, sem ekki skilja þessa virkni, halda að öll vara sem fer til umskipunarhafna í tilteknu landi, endi í því landi. Hin vita, að varan endar í öðrum löndum. Og það sama virkar í hina áttina. Stór hluti innflutnings til landsins fer um umskipunarhafnir í Evrópu, en vara er kemur frá framleiðendum og birgjum út um allan heim. Þannig kemur mikið af ávöxtum frá Bretlandi, en fáum sögum fer af ávaxtarækt Breta. Af þessu sést, að það þarf ríkan vilja til að rangtúlka að vegna þess að vara fari með skipi til tiltekinnar hafnar, þá endi varan í sama landi. Og frá hinum endanum, þarf ríkan vilja til, að rangtúlka að vegna þess að varan kemur með skipi frá tiltekinni höfn, þá sé uppruni hennar í sama landi.

Lengi hefur verið vitað, að Rotterdam í Hollandi er umskipunarhöfn talsverðs hluta útflutnings frá Íslandi. Hluti þeirrar vöru, sem þangað berst frá Íslandi, fer um borð í lestir sem færa hann á áfangastað bæði innan og utan Evrópu, og hluti fer um borð í önnur skip, sem sigla með til hinna ýmsu landa um allan heim. Þetta hefur ekkert verið neitt launungarmál og hefur hver sem það hefur viljað, getað nálgast hagskýrslur með þessum upplýsingum. Þeir sem ekki hafa lagt það á sig, nota einföldustu útgáfu upplýsinganna.

Sama á líka við Danmörku, Bretland, Pólland, Bandaríkin og líklega fleiri lönd.

Holland hefur þannig orðið á pappírunum helsta útflutningsland Íslands, þó löndin eigi frekar lítil viðskipti sín á milli.

Ekki þarf að kafa djúpt til að sjá, að útflutningur til Hollands er ætlað að fara til annarra landa. Enn grynnra þarf að kafa til að sjá, að stór hluti útflutnings til Hollands er í USD, sem segir þó ekkert um hvert varan er að fara, en hún er ekki að enda í Hollandi.

Jafn kjánalegar eru staðhæfingar um að viðskipti við Pólland hafi allt í einu aukist svona mikið. Þið rétta er, að í landinu eru hafnir sem nýtast við útflutning til Austur-Evrópu, Þýskalands, Austurríki og Grikklands og jafnvel enn sunnar og austar.

Í nýlegri skýrslu var því ekki verið að fletta ofan af einhverju leyndarmáli með því að benda á þessi alþekktu sannindi. En rétt er, að margir hafa ofmetið viðskipti Íslands við ESB lönd, meðan aðrir hafa átta sig fullkomlega á þessu fyrirkomulagi. Staðreyndin er líklega, að enginn veit með vissu í hvaða landi útflutingur frá Íslandi endar. Auðveldara er að átta sig á uppruna vöru sem kemur hingað til lands.

Að festast í ESB

Fullyrðing: Já þýðir að Ísland festist í ESB

Ólíklegt

Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins, telur að Já í ágúst þýði að innganga Íslands í ESB sé bara formsatriði og ekki verði aftur snúið. Jafnframt segir hann að með því festist Ísland í ESB.

Nú vill svo til, að Norðmenn hafa tvisvar lokið aðildarviðræðum við ESB, en norska þjóðin í bæði skiptin hafnað aðild. Baudenbacher kýs að líta fram hjá því atriði. Hann vísar á bug, að framundan sé hlutlaus upplýsingaöflun, þrátt fyrir að þannig hafi verið staðið að málum 2009-13.

Baudenbacher gerir ráð fyrir, að illur vilji verði hjá viðsemjendum Íslands og þeir munu beita klækjum til að þvinga landið inn í ESB. Ekki veit ég hvað fær hann til að draga slíka ályktun, en auðvitað ber ekki að útiloka neitt. Alþingi samþykkti hins vegar þingsályktunartillögu sem er frekar skýr um það ferli sem færi í gang verði þjóðarvilji sá að halda áfram aðildarviðræðum. Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur hefur auk þess sagt, að samningur þurfi að vera ásættanlegur fyrir þjóðina svo ríkisstjórnin samþykki samninginn. Þ.e. ríkisstjórnin er tilbúin að ganga frá borðinu, náist samningsmarkmið Íslands ekki að mestu eða öllu leyti.

Hvað Baudenbacher hefur fyrir sér með þessari fullyrðingu, kom ekki fram í frétt um málið, sem vitnar í LinkedIn færslu hans. Honum er að sjálfsögðu frjálst að hafa hvaða skoðun sem er, en gott væri að styddi fullyrðinguna einhverjum rökum. Þau fylgja ekki.

Hann nefnir atriði sem oft hafa verið nefnd, að ekki sér hægt að semja við ESB og því sé ekki um raunverulegar aðildarviðræður að ræða. Hann bætir síðan við, að pólitískur fórnarkostnaður verði of mikill til að bakka út úr viðræðunum. Vissulega er það rétt, að tveir flokkar í ríkisstjórninni eru að leggjast undir fallöxina, svo mikið yrði áfallið ef niðurstaða í seinni þjóðaratkvæðagreiðslunni yrði Nei. Á móti væru aðrir flokkar jafn illa settir, yrði niðurstaðan að aðildarsamningur væri samþykktur.

Stærsta atriðið þessu tengt, er hins vegar ekki hvað ESB segir, heldur hvort náist að ljúka viðræðunum og þar með gerð aðildarsamnings áður en boðað verður til þingkosninga. Mun sú ríkisstjórn, sem þá tekur við, hafa sama áhuga á inngöngu í ESB og mun hún spyrja þjóðina hvort halda eigi ferlinu áfram. Það á svo margt eftir að gerast áður en af inngöngunni verður og fjölmörg atriði geta stöðvað framgöngu málsins.

Fullveldi og hvað þýðir Já!

Fullyrðing: Við munum framselja fullveldið

Rangt!

Því er gjarnan haldið fram, að Ísland framselji fullveldi sitt gangi það í ESB. Samt dettur engum í hug, að Ísland hafi ekki verið fullvalda ríki á árunum 1918 til 1944, en á þeim tíma fólum við Dönum utanríkis- og varnarmál þjóðarinnar. Bjarni Már Magnússon, lögfræðingur, hefur birt tvær greinar á Vísi, Um líf og dauða, full­veldi og ESB og Um líf og dauða, full­veldi og ESB II þar sem hann færir rök fyrir, að fullveldi Íslands skerðist ekki við inngöngu.

Rökin fyrir fullyrðingunni eru að við framseljum fullveldið til Brussel við inngöngu í ESB. Virðist þá litið á, að tuttugu og sjö ríki sem skert fullveldi séu aðilar að ESB núna. En eru þá ekki þrjátíu ríki með skert fullveldi innan EES? Eða á þriðja hundrað ríki með skert fullveldi aðilar að Sameinuðu þjóðunum.

Davíð Þór Björgvinsson hefur fjallað um þetta í nokkrum greinum á DV. Ein þeirra, Stjórnarskráin og ESB, var birt fyrir tæpu ári. Hann ritar:

“Í lagalegum og þjóðréttarlegum skilningi felst í fullveldi réttur þjóðar til að ráða eigin málefnum innan lögsögu sinnar, þar með talið utanríkismálum, án afskipta annarra ríkja eða alþjóðastofnana (innra fullveldi). Í hugtakinu felst einnig að önnur ríki (og alþjóðastofnanir) viðurkenna rétt ríkis til að ráða sér sjálft, þar með talið utanríkismálum sínum (ytra fullveldi).”

Og hann heldur áfram:

“Nú á tímum neytir íslenska ríkið fullveldisréttinda sinna meðal annars með þátttöku í alþjóðlegu samstarfi, þar með í samstarfi Evrópuríkja, af fúsum og frjálsum vilja. Jafnframt má ætla að ákvörðun um að taka þátt í slíku samstarfi hverju sinni sé reist á að þátttakan sé í þágu hagsmuna íslenskra borgara…Í samræmi við útbreiddar hugmyndir um fullveldi ríkja er það grundvallarregla í rétti sambandsins að ESB hefur engar valdheimildir aðrar en þær sem runnar eru frá fullvalda aðildarríkjunum.”

Ég skil þetta þannig, að samningur sem Ísland gerir, sem fullvalda ríki, sé einmitt aðferð til að sanna að Ísland er fullvalda, þ.e. haldi innra fullveldi. Ísland missi hins vegar fullveldi sitt, sé það þvingað til slíkra samninga, þ.e. skerðing á ytra fullveldi.

Óvæntasta skoðunin um að fullveldi Íslands sé ekki ógnað með inngöngu í ESB kom þó frá Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur. Hún setti skoðunina fram í aðdraganda formannskjörs hjá Sjálfstæðisflokknum árið 2025 og því sett fram til brúks innan flokksins, en ekki í baráttu stjórnar og stjórnarandstöðu. Hún var spurð í viðtali á Eyjunni:

“En það er hagsmunamat, þú ert ekki að tala um fullveldið, að fullveldinu sé kastað með því að ganga í Evrópusambandið?”
„Nei, en ég held samt sem áður að við höfum kannski svona ... já, ég myndi segja að sjálfstæðið og fullveldið sé sterkara án þess að vera í Evrópusambandinu.“

Ég á ekki von á því, að þessi umræða um fullveldið taki enda, en varðandi greinar Davíðs Þórs og Bjarna Más vil ég nefna, að ég hef ekki séð fræðileg andmæli við þeim.

Fullyrðing: Já mun þýða aðildarviðræður

Óvissa

Þó líklegast sé, að merki meirihluti kjósenda við Já í atkvæðagreiðslunni 29. ágúst, þá er það ekki trygging fyrir því, að aðildarviðræður fari aftur af stað, þó það sé líklegast. Í mínum huga fer það eftir ýmsu. Forsætisráðherra hefur sagt, að hún vilji sterkan vilja þjóðarinnar. Þ.e. afgerandi niðurstöðu. Tvennt gæti komið í veg fyrir það, annars vegar að kjörsókn verði léleg og hins vegar að munurinn á milli Já og Nei verði lítill.

Skoðanakannanir hafa sýnt að fylgið skiptist 53% á móti 47%. Þetta telst varla afgerandi niðurstaða og er ég nokkuð viss um, að bæði Kristrún og Þorgerður vildu sjá væri 60/40 eða jafnvel meira afgerandi. Verði síðan kjörsókn dræm, þ.e. vel innan við 70%, þá mun það draga úr vægi niðurstöðunnar, verði hún Já.

Til þess að taka af allan vafa, væri æskilegt, að ríkisstjórnin gæfi fyrirfram upp hvaða mörk hún hefur sett sér um fylgismun og kjörsókn.

Fullyrðing: Já þýðir aðild

Óvissa

Báðir aðilar hafa sett þessa fullyrðingu fram, en þó er algengara að sjá þetta hjá þeim sem eru á móti ESB aðild.

Skoðum hvað "Já" og "Nei" þýða:

Niðurstaðan Nei: Málið dautt. Við vitum ekkert hvað hefði geta fengist út úr viðræðum. Höldum áfram sem EFTA-ríki í EES.

Niðurstaða Já:

1. Viðræður hefjast og þó búið hafi verið að loka einhverjum "köflum" á sínum tíma, þá er ekkert sem segir, að þá megi ekki skoða aftur vegna breyttra aðstæðna.

2. Farið verður í viðræður um áður óopnaða kafla.

3. Séróskir Íslendinga verða ræddar og niðurstöður fást í þá umræðu. (Hér gætu viðræður endað án niðurstöðu.)

4. ESB leggur fram sínar tillögur og það er íslensku samninganefndarinnar að fá fram niðurstöðu sem hún er sátt við. (Hér gætu viðræður endað án niðurstöðu.)

5. Allt endar þetta í aðildarsamningi. (Hér gætu viðræður endað án niðurstöðu.)

6. Forsætisráðherra hefur sagt, að verði sá samningur óásættanlegur, þá verði honum hafnað. (Hér gæti ferlið endað án inngöngu.)

7. Þjóðin fær að segja skoðun sína að undangenginni kynningu á samningnum. Niðurstaða þjóðarinnar verður annað hvort Já eða Nei.

8. Segi þjóðin Nei, þá heldur EES-samningurinn vonandi bara gildi sínu. (Úti er ævintýri.)

9. Segi þjóðin Já, þá þarf samningurinn að fara í þinglega meðferð.

10. Samþykki þingið inngöngu, þá verður Ísland aðili að ESB. (Samþykki þingið ekki samninginn, er úti ævintýri.)

11. Einn möguleiki er, að stjórnarskipti verði einhvern tímann áður en kemur að inngöngu í ESB kemur, þ.e. ef ferlið stöðvast ekki á fyrri stigum, og ný ríkisstjórn vilji slíta viðræðunum (eins og gerðist, þegar ríkisstjórn Framsóknar og Sjálfstæðisflokks komst til valda árið 2013). (Aftur: úti er ævintýri.)

Af 11 skrefum eru teknar ákvarðanir um framhald í 7 þeirra. Hvert um sig af þessum sjö þrepum geta leitt til stöðvun viðræðna eða inngönguferlis.

Svo það sé alveg á hreinu: Já í ágúst er ekki Já við inngöngu, heldur eingöngu já við því að hefja viðræður/halda þeim áfram þar sem frá var horfið. Eftir eru sjö ákvörðunarstaðir þar sem niðurstaðan getur verið að slíta viðræðum eða hætta við inngöngu.